Lucijan Benolić, predsjednik Skupštine općine Buje i predsjednik Odbora za proslavu, otvara Spomenicu kratkom ali sadržajnom uvodnom riječju u kojoj smješta 30. obljetnicu Gimnazije u širi politički i kulturni kontekst svog vremena. Pišući 1977. godine, Benolić naglašava da proslava nije izoliran školski događaj — ona se odvija u godini velikih Titovih jubileja i 40-godišnjice osnivanja Komunističke partije Hrvatske, te se prirodno uklapa u proslavu općinskog Dana oslobođenja.
Zašto baš Gimnazija?
Benolić objašnjava zbog čega je upravo Srednjoškolski centar »Vladimir Gortan« odabran za središte proslave — a ne neka druga, možda gospodarsko snažnija institucija Bujštine. Navodi dva razloga koja smatra presudnima.
Prvim razlogom ističe jedinstvenost: od svih radnih organizacija u općini Buje, Gimnazija je jedina koju je osobno posjetio Josip Broz Tito. Taj posjet iz studenog 1954. ostao je u kolektivnom sjećanju Bujštine kao jedan od najsnažnijih trenutaka poslijeratne povijesti ovoga kraja — i sam Benolić tom sjećanju posvećuje zasebno poglavlje Spomenice.
Drugi razlog je institucionalne naravi: Gimnazija je jedna od najstarijih i najstabilnijih radnih organizacija na Bujštini. Dok su mnoge ustanove nicale i gasile se s promjenama gospodarskih i političkih okolnosti, škola je neprekidno radila, kontinuirano rasla i — što Benolić posebno naglašava — uvijek uspješno izvršavala svoju društvenu ulogu. Pred njom, zaključuje, stoji i dalje perspektiva razvoja.
Sloboda kao temelj svega
Benolić se ne zadržava samo na institucionalnoj dimenziji — ulazi i u širi povijesni kontekst koji je uopće omogućio nastanak škole. Tri desetljeća Gimnazije opisuje kao sastavni dio golemog preobražaja koji je Bujština doživjela nakon oslobođenja. Taj preobražaj nije bio sam po sebi razumljiv: Bujština je bila kraj višestoljetnog stranog gospodstva, denacionalizacije i ekonomskog zaostajanja. Sloboda 1945. nije bila samo politički čin — bila je materijalni preduvjet za sve što je uslijedilo.
U tom svjetlu, osnivanje prve srednje škole 1946. Benolić ne promatra kao administrativnu odluku nego kao izravnu posljedicu oslobođenja. Škola je mogla nastati tek u slobodi — i njezina trideset godina istovremeno su trideset godina slobodnog života Bujštine. Posebno napominje da tu školu danas ravnopravno pohađaju i mladi Hrvati i mladi Talijani, što za njega nije samo statistički podatak nego simbolični dokaz ostvarenja bratstva i jedinstva na bujštinskom tlu.
Osimski ugovor i novi horizont
Benolić u uvodu dotiče i aktualni geopolitički trenutak. Godinama je položaj Bujštine bio politički osjetljiv — granično područje između Jugoslavije i Italije, opterećeno neriješenim pitanjima i međunarodnim napetostima. Ratifikacija Osimskog ugovora i Sporazuma, koji su tada bili tek nedavna vijest, za Benolića znači uklanjanje posljednjih prepreka punom razvoju ovoga kraja. To nije tek diplomatska bilješka — on to doživljava kao definitivan završetak jednog dugog čekanja.
U slobodi je općina Buje doživjela svoj puni gospodarski preobražaj. Privreda Bujštine ostvaruje već 850.000.000 dinara društvenog proizvoda koji radnim ljudima omogućava zadovoljavanje općih, zajedničkih i osobnih potreba.
— Lucijan Benolić, Uvodna riječ, 1977.Škola kao tvornica kadrova
U završnom dijelu uvoda Benolić se vraća na školu i njezinu ulogu u razvoju Bujštine. Razvoj koji opisuje — gospodarski, kulturni, zdravstveni, sportski — nije moguć bez školovanih ljudi koji će ga nositi. Upravo ta potreba za kadrovima bila je, prema njegovu sudu, pravi razlog zašto je Gimnazija morala nastati i zašto mora rasti dalje. Perspektiva Centra nije stagnacija — traži se i kvalitativan i kvantitativan napredak.
Završava riječima koje govore o karakteru čovjeka koji ih je napisao: proslava za njega nije prigoda za počivanje na lovorikama. Ona je, kako kaže, istovremeno i dogovor za budućnost — obaveza prema generacijama koje dolaze. Jubilej slavi, ali već misli na ono što tek treba napraviti.
La versione italiana dell'introduzione, firmata dallo stesso Lucijan Benolić nella sua qualità di presidente dell'Assemblea comunale di Buie e del Comitato per i festeggiamenti, rispecchia fedelmente il contenuto del testo croato. La scelta di pubblicare il testo in entrambe le lingue non è casuale: riflette la natura bilingue del Centro Scuole Medie »Vladimir Gortan« e della comunità buiese stessa, dove giovani croati e italiani condividono le stesse aule.
Benolić colloca il trentennale del Ginnasio nel contesto dei grandi giubilei titini del 1977 — l'85° compleanno del Presidente, i quarant'anni di guida del Partito comunista jugoslavo e i quarant'anni dalla fondazione del PC della Croazia. Tutti questi anniversari convergono nella Giornata della liberazione del Comune di Buie, e la scuola ne diventa il simbolo centrale.
I due motivi che giustificano questa scelta rimangono identici: il fatto che il Ginnasio sia l'unica organizzazione lavorativa del Buiese visitata personalmente dal compagno Tito, e la sua continuità istituzionale — trent'anni di lavoro ininterrotto, di crescita costante, di formazione di quadri per il territorio.
Benolić sottolinea con particolare enfasi il significato della libertà come condizione fondamentale per l'apertura della scuola nel 1946. Prima della liberazione, nel Buiese non esisteva alcuna scuola media in lingua croata; la fondazione del Ginnasio fu dunque non solo un atto pedagogico ma un atto politico di prima importanza, capace di restituire dignità culturale a una comunità che per decenni era stata oggetto di sistematica denazionalizzazione.
Il riferimento agli accordi di Osimo conferisce all'introduzione una nota di sollievo e di speranza: dopo anni di incertezze geopolitiche che avevano condizionato anche lo sviluppo delle istituzioni scolastiche bilingui del territorio, gli accordi aprono finalmente la strada a un futuro più sereno e più ricco di possibilità.
Benolić chiude con la stessa nota impegnativa che caratterizza la versione croata: la celebrazione non è solo un guardare indietro con soddisfazione, ma un guardare avanti con responsabilità. È un impegno pubblico, preso davanti alla comunità, a continuare il lavoro intrapreso trent'anni prima.